बढ्दो विश्व–तनाव र हाम्रो सामूहिक दायित्व

संवेग वस्नेत, काठमाडौं ।

विश्व आज नयाँ किसिमको अस्थिरतामा छ। महाशक्तिहरूvबीचको रणनीतिक प्रतिस्पर्धा, आर्थिक असमानता, जलवायु–संकट, र गलत सूचनाको व्यापकता—यी सबैले ग्लोबल टेन्सनलाई दिनानुदिन उकास्दै लगेका छन्। गत दशकमा जति ठूलो परिवर्तन सायद अघिल्लो दुई दशकमा पनि भएको थिएन। यो प्रवृत्तिले केवल विश्व–राजनीतिका मानचित्रलाई मात्र होइन, हामीजस्ता सामान्य नागरिकको दैनन्दिन जीवनलाई पनि प्रभावित पारिरहेको छ।

सबैभन्दा पहिला, शक्ति सन्तुलनमा आएको परिवर्तन आजको अस्थिरताको प्रमुख कारक हो। अमेरिका, चीन र रुसजस्ता राष्ट्रबीच बढ्दो अविश्वासले अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य कमजोर बनाएको छ। साना–मझौला राष्ट्रहरू आफ्नै सुरक्षाबारे अनिश्चित भइरहेका छन्। क्षेत्रीय तहमा पनि प्रतिस्पर्धा बढ्दो छ, जसले विश्वव्यापी तनावलाई थप चर्काएको छ।

त्यसपछि, आर्थिक अस्थिरता र असमानताले तनावको अर्को तह सिर्जना गरेको छ। महामारीपछिको महँगो, आपूर्ति–श्रृंखला अवरोध, बेरोजगारी र व्यापार–युद्धले राष्ट्रहरू आन्तरिक रुपमा दबाबमा परेका छन्। यस्तो अवस्थामा सरकारहरू आन्तरिक असन्तोष ढाकछोप गर्न बाह्य शक्ति–प्रदर्शनतर्फ मोडिन सक्छन्, जसले तनाव अझै बढाउँछ।

यतिमात्र होइन, सामाजिक सञ्जालमा फैलिने गलत सूचना र ध्रुवीकरणले विश्वस्थितिलाई जटिल बनाएको छ। सानो विवाद पनि केही मिनेटमै अन्तर्राष्ट्रिय मुद्दामा बदलिन्छ। प्रविधि स्वयम् दोषी होइन तर यसको दुरुपयोगले समाजलाई विभाजित र भ्रमित बनाइरहेको छ।

उता, जलवायु परिवर्तन र स्रोत–प्रतिस्पर्धा अर्को ठूलो चुनौती बनेका छन्। पानी, ऊर्जाजस्ता स्रोतमा बढ्दो दवाव, तथा प्राकृतिक प्रकोपपछि हुने जन–विस्थापनले सीमा–बिवाददेखि सामाजिक तनावसम्म अनेक समस्या जन्माइरहेका छन्।

यसरी हेर्दा विश्व–तनाव केवल शक्तिशाली राष्ट्रहरूको खेलका कारण मात्र होइनस यो बहुआयामिक संकट हो, जसमा प्रविधि, वातावरण, अर्थतन्त्र र मानव–मनोविज्ञान सबै गुथिएका छन्।

तर, समाधान असम्भव भने छैन।
कूटनीतिक संवाद पुनर्जीवित गर्नु,
जिम्मेवार प्रविधि प्रयोगलाई संस्थागत गर्नु,
आर्थिक समानता र दिगोपनालाई प्राथमिकता दिनु,
र जलवायु कार्यमा दृढ प्रतिबद्धता अपनाउनु—यी आजको अपरिहार्य आवश्यकता हुन्।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, राष्ट्रहरूबीच अविश्वास घटाउने र नागरिकस्तरमै सहिष्णुता, पारदर्शिता र तथ्य–आधारित सोच प्रबर्द्धन गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ। विश्व युद्ध वा महामारीले सिकाएको पाठ यही हो—मानवता एउटा साझा नियतिमा बाँधिएको छ, सहयोग नै स्थिरताको एकमात्र बाटो हो।

विश्व–तनाव बढ्दै गएको छ, तर हामीसँग विकल्प छ—अविश्वास होइन, सहकार्य संघर्ष होइन, संवाद। यसको निर्णय आजका नेतृत्वकर्ताले मात्र होइन, प्रत्येक सचेत नागरिकले पनि गर्नुपर्नेछ।